در
جنوب شرق ایران در استان کرمان، شهری کوچک به نام جیرفت قرار گرفته است که
از سه جهت کوهستان هایی به ارتفاع ۴۰۰۰ متر آن را احاطه کرده اند و تنها
از جانب جنوب غربی به سمت تنگه معروف «هرمز» در خلیج فارس راه گریزی دارد.
این منطقه به دلیل موقعیت خاص طبیعی اش که آن را کاملا به محاصره در آورده
است، از مسیر گردش های جهانگردان و نیز تحقیقات باستان شناسی به دور مانده
است، تحقیقاتی که عمدتا بر روی منطقه بین النهرین واقع در هزار کیلومتری آن
متمرکز شده اند. تا این که سرانجام بر حسب اتفاق آثار فراوانی از تمدن
ناشناخته ای در جلگه هلیل رود از زیر خاک سر بیرون آوردند. تمدنی که از
سپیده دم بشریت منشا می گیرد.
ویژگی منحصر به فرد این گلدان های حجاری شده که
در آن سیر تکوین جهان، انسان ها و حیوانات در سبکی بی نظیر به تصویر کشیده
شده است، جای هیچ شک و تردیدی را برای باستان شناسان نسبت به قدمت و ظرافت
فرهنگ هلیل رود باقی نمی گذارد. به نظر می رسد که فرهنگ و تمدن هلیل رود به
طور مستقل از تمدن دولت _ شهرهای بین النهرین در هزاره سوم قبل از میلاد
پای به عرصه حیات نهاده است و به این ترتیب حتی از تمدن سومر نیز چندین قرن
تقدم زمانی می یابد.
فرهنگی کهن تر از فرهنگ سومری. آیا می توان هلیل
رود را گهواره بشری دانست. شاید اگر اطلاعات مربوط به این تمدن در جلسه
«باستان شناسی» منتشر نمی شد، برخی گمان می بردند که این مساله، برای فریب و
اغفال افکار عمومی منتشر شده است. ژان پرو، ریاست افتخاری بخش تحقیقات
CNRS که در فاصله سال های ۱۹۷۸ _ ۱۹۶۹ در شوش به حفاری پرداخته است، کشف
آثار فوق در جیرفت را به مانند بمبی دانسته است که جهان را به تکان در
آورده است. وی می گوید: «منطقه ای که پیشتر تصور ما بر این بود که کسی جز
چادرنشینان و گله های دام آنها در آن سکونت نداشت، به واقع قلب تمدنی بوده ا
ست که به شکل شگفت انگیزی پیشرفته بود. در این منطقه جمعی انبوه زندگی می
کردند که واجد سلسله مراتب اجتماعی بودند. آنها دیدگاه و نگرش خاص خود را
نسبت به جهان داشتند که موجب شده بود نسبت به دیدگاه سومریان هیچ گونه
حسادتی نداشته باشند. از این پس جیرفت را باید مبدا تاریخ دانست و سایر
تمدن ها را باید با استناد به آن و به صورت قبل و یا بعد از تمدن جیرفت
سنجید.»
ژان پرو یکی از افرادی بود که در ۱۵اوت سال ۲۰۰۳
به دعوت دولت ایران برای شناسایی آثار اعجاب بر انگیز مشکوفه از جلگه هلیل
رود به ایران سفر کرد: این آثار عبارت بودند از صدها گلدان از جنس کلوریت
Chlorite که بر روی بدنه آنها نقوشی از گیاهان، تصاویر انسانی و حیوانی حک
شده است و قطعاتی از سنگ های نیمه با ارزش در آنها کار شده بود. همچنین
اشیایی از جنس لاجورد، گلدان های مرمرین، مجسمه های مسی، کوزه های سفالین
نیز به همراه آنها پیدا شده است. چنین گنجینه ای حاصل حفاری های غیر قانونی
بود که قاچاقچیان آنها را پس از بیرون آوردن از زیر خاک، تصاحب کرده
بودند. از کل اشیای غارت شده تنها ۱۵۰۰ عدد باز پس گرفته شد و کسی نمی داند
چه تعدادی ناپدید شده است.
کشف جیرفت را نمی توان حاصل هوش و فراست باستان
شناسان دانست بلکه چنین کشفی نتیجه حرص و طمع کاری غارتگرانی است که گورهای
قدیمی را حفاری و اشیای آنها را تارج کرده اند. در مدت ۹ ماه قاچاقچیان با
همدستی برخی از مسئولان محلی و قاچاقچیان بزرگ اشیا عتیقه که برخی ترک
تبار بودند، بی آن که از جانب کسی تهدید بشوند و یا به مجازات برسند، تمام
منطقه را مورد غارت قرار دادند و شرکای آنها، اشیا مشکوفه را از طریق کوه و
یا دریا از منطقه خارج ساختند. در آغاز ماجرا چنین بود که یکی از
روستاییان گلدان حجاری شده ای را می بیند که در آب جاری شده حاصل از بارش
باران در حرکت است، گلدانی که از گوری بیرون افتاده بود، در نتیجه باران
های تند خاک آن شسته شده بود. فردای آن روز تمام مردم منطقه با بیل و کلنگ
به منطقه حمله ور شدند تا گنجی را که خدا به آنها هدیه داده بود به دست
آورند، زیرا خشکسالی شدیدی طی ۲ سال در منطقه حاکم بود. هیچ کس از گذشته با
شکوه این اشیا خبری نداشت و آنها را نمی شناخت جز این که همه می دانستند
که با یافتن این اشیا پول هنگفتی به دست خواهند آورد. در همان ابتدای کار
بیش از ده قبر غارت شد و دو هزار شی از آن بیرون آوردند که برخی از آنها در
هفته های بعدی در سالن های فروش اشیا عتیقه نیویورک، پاریس و لندن ظاهر
شدند. هزاران فرد دیگر به خیل غارتگران افزوده شدند. یوسف مجیدزاده باستان
شناس ایرانی می گوید: «هیچ تپه و منطقه ای را در جیرفت نمی توان یافت که
زیر و رو نشده باشد. روستاییان جنون وار از بام سحر تا غروب آفتاب همه جا
را می کندند. به هر خانواده زمینی به مساحت ۶۰ متر مربع داده شده بود.
همچنین برای رعایت عدالت و انصاف به هر گروه ۶ نفره از زنان بیوه به همان
اندازه زمین داده شد تا در آن حفاری کنند. غارت سپس به گورستان قدیمی منتقل
شد که اشیا فراوانی مربوط به مراسم دفن مردگان در آن وجود داشت.»
پلیس محلی چه کاری انجام می داد؟ یوسف مجیدزاده
با تاسف از نقش پلیس در پاسخ به این سوال می گوید: «پلیس محلی بیشتر مشغول
مبارزه با قاچاق مواد مخدر است. من هم شش ماه بعد از آغاز حفاری ها توسط
یکی از کارکنان میراث فرهنگی از موضوع خبردار شدم. فهمیدم که باید سریعا
دست به کار شوم. در هر گور ویران شده برگی از تاریخ جیرفت ورق می خورد.» ۳
ماه بعد به دلیل اهمال و ناتوانی پلیس، پاسداران میراث فرهنگی برای حفاظت
از محل به منطقه فرا خوانده شدند. که با مقاومت هایی نیز، نزد مردم محلی رو
به رو شدند.
مجیدزاده در ادامه می گوید: «اشیا بسیاری در نزد
روستاییان پنهان شده بود. کودکان روستایی در قبال خودکاری که از من می
گرفتند، برایم از اشیا کشف شده می آوردند. من به آنها می گفتم: به من گلدان
بدهید. نام شما را در موزه جیرفت ثبت خواهم کرد.»
سر انجام در بهار ۲۰۰۳ نخستین فصل از حفاری های
رسمی در منطقه آغاز شد و همزمان با آن برنامه ای برای ایجاد حساسیت در نزد
ساکنان منطقه برای آگاهی یافتن از اهمیت میراث فرهنگی مکشوفه صورت گرفت.
نقطه تعجب برانگیز در این آثار این است که گلدان
های کلرویتی مربوط به هزاره سوم قبل از میلاد کاملا برای باستان شناسان
ناشناخته نبود. برخی از این آثار پیشتر در ماری Marie جلگه فرات، جلگه سند و
سواحل خلیج فارس و حتی تپه یحیی شناسایی شده اند. تشابه بسیار آنها،
متخصصان را به فکر فرو برده است در این میان پیرآمیه Pierre Amiet بی آن که
اطلاعی از سر منشا آنها داشته باشد، از نوعی سبک بین فرهنگی سخن می گفت.
از این پس می دانیم که این اشیا به شکلی تقریبا صنعتی در جیرفت ساخته شده
اند و در تمامی مشرق زمین در نتیجه تجارت منتشر شده اند. انسانی که در
جیرفت زندگی می کرد، چه کسی بود؟ باورهای آنها چه بود؟ آیا آنها خط را می
شناختند؟ در حال حاضر بسیاری از این سوالات بی جواب مانده است. اگر چه
قبرستان ها به شکلی وحشیانه ویران شده اند اما منطقه مربوط به سکونت گاه
آنان همچنان دست نخورده باقی مانده است. بیش از ۴۰۰ سایت در محوطه ای به
مساحت ۴۰۰۰ کیلومتر مربع شناسایی شده اند. مجیدزاده می گوید: «کار شناسایی
منطقه شاید ۳۰ سال به طول انجامد.» با پایان یافتن فصل اول کاوش اقامت گاه
ساکنان قدیمی جیرفت از جنس خشت از زیر خاک بیرون آمد. همچنین دیوار و باروی
قدیمی شهر و بنای عظیمی از خشت خام که شاید نوعی زیگورات باشد، پدیدار شده
اند. آیا از این پس باید سرآغاز بناهای زیگوراتی را فلات قاره ایران
بدانیم.
منبعwww.aftabir.com
